Als klein jongetje, op de schouders van zijn vader, hoorde Sahand Sahebdivani  aloude volksvertellingen en persoonlijke verhalen uit Iran. Nu is verhalen vertellen zijn vak. In theaters, op scholen en in zijn eigen cultureel centrum Mezrab vertelt Sahebdivani enthousiast en gedreven oude en nieuwe verhalen, in het Engels, Nederlands en zijn moedertaal Perzisch.

Is Iran een land van vertellers?

“Zeker, Iran heeft een zeer oude verteltraditie. Ik onderscheid daarin twee belangrijke stromingen. De eerste is gebaseerd op wat wij het Koningsboek noemen, Shahmaneh in het Perzisch, een boek uit de elfde eeuw. De functie van deze verhalen was het behouden van de oude cultuur, van voor de komst van het Arabisch en de islam. Nu was tot nog niet lang geleden het overgrote deel van de Iraanse bevolking ongeletterd. Daarom werden de verhalen vooral verteld, in cafés, op dorpspleinen, bij families thuis. In het Koningsboek ligt het hart van de onze cultuur, mythen en legendes.

Een tweede, minder bekende traditie is het vertellen van de Iraanse passiespelen. Ik gebruik expres een woord uit de christelijke traditie. Er zijn grote parallellen tussen deze sji’ítische verhalen en die uit het christendom. Ze zijn gebaseerd op het lijden en het martelaarschap van wat later de sji’itische imams worden. Hassan, Hoessein, martelaren in de strijd tussen wat later soennitische en sji’itische islam wordt. Soms worden de personages uitgespeeld. Soms vertelt een verteller aan de hand van een doek waarop het verhaal staat afgebeeld, een smartlap. De manier waarop dat wordt beleefd en herbeleefd lijkt sterk op hoe het lijden van Christus in het katholieke volksdeel wordt beleefd. De eerste traditie is gericht op behoud van de oude pre-islamitische Perzische cultuur, de tweede op het sji’itische geloof.”

Wat bracht u ertoe te gaan vertellen?

“Mijn vader vertelde mij de hele dag door verhalen. Tijdens een wandeling door de stad zit ik op zijn schouders. Als hij voor gasten staat te koken, zit ik op de drempel van de keuken. Hij vertelt verhalen uit de Shahnameh, volksverhalen, duizend-en-een-nacht. Bijzonder was de manier waarop hij deze oude verhalen vermengde met persoonlijke verhalen uit zijn familie. Over hoe hij mijn moeder ontmoette. Hoe zijn ouders elkaar ontmoetten. Dat gebeurt vaker in Iraanse families, maar altijd in beslotenheid.

Met die traditie heb ik gebroken, ik sta op podia en ook ik meng de oude verhalen met mijn eigen verhalen. Iraniërs herkennen de traditionele verhalen als een kunstvorm. Maar in het openbaar persoonlijke verhalen vertellen is voor oudere generaties zoiets als de vuile was buiten hangen. Hier ontmoet mijn Nederlander-zijn mijn Iraans-zijn. Op toneel zie ik mijzelf als cabaretier die vrijuit over zichzelf vertelt, ontboezemingen doet.”

Hier ontmoet mijn Nederlander-zijn mijn Iraans-zijn. Op toneel zie ik mijzelf als cabaretier die vrijuit over zichzelf vertelt, ontboezemingen doet

Sahand Sahebdivani

Hoe kiest u uw verhalen?

“Belangrijk is dat ik bij verhalen een soort oerenthousiasme krijg, waarbij ik helemaal ‘aan ga’. Dan kan ik het gewoon niet laten om het door te vertellen. Zo werd ik verteller. Ik zag het niet als roeping of als hoog verheven kunstvorm. Als ik erachter kom dat er in Europa zulke mooie, goede verhalen zijn die mensen nauwelijks nog kennen, dan ga ik ze vertellen. Zoals de Kalevala, een Fins epos. Eén man, de arts Elias Lönnrot, reisde naar de uithoeken van het gebied om oude verhalen op te tekenen, waaruit een geweldig epos ontstond. Oude verhalen, nog net gered uit een bijna uitgevaagde cultuur. Zoals onze Shahnameh, waardoor veel Iraanse tradities die op het punt van verdwijnen stonden gered zijn en veel Iraanse taal weer tot leven kwam.”

Wat brengen deze oude verhalen ons?

“Verhalen van destijds, over menselijke figuren en karakters en hun alledaagse worstelingen, raken in essentie onze eigen levens en zaken waar wij vandaag de dag mee worstelen. Verhalen van vijfhonderd of duizend jaar geleden kunnen antwoord geven op onze problemen.

Ze laten zien dat wij een basale menselijkheid niet zijn kwijt geraakt. Mensen die in 600 of 1600 leefden, verschilden niet zoveel van elkaar. In onze tijd gaan ontwikkelingen zo snel dat elke generatie het gevoel heeft dat ze er alleen voor staat, dat de generaties ervoor en daarna hen niet zullen begrijpen. Mijn pa groeide niet op met een cd-speler, mijn kinderen zullen niet meer weten wat het is. In die snelle veranderingen lijken wij alleen te staan. Totdat wij ons herkennen in mensen en hun worstelingen uit een verhaal van duizend jaar geleden. Dan kom je erachter dat al die veranderingen aan de buitenkant zitten, terwijl de mens in de kern nagenoeg niet is veranderd.

Verhalen werken verbindend. Iemand die naar Nederland komt, is op verschillende manieren een wees. De banden met het land van herkomst zijn verbroken, er zijn nog geen banden met het land waar hij nu woont. Maar zonder verbindingen kunnen wij niet leven. Wij zijn sociale dieren, daaruit komt onze cultuur voort. Wanneer ik een verhaal uit Iran hoor, lees of vertel, worden de banden met het land sterker. Daarnaast investeer ik tijd, moeite en liefde in verhalen die ik associeer met Europa. Daardoor worden de banden met mijn nieuwe thuisland sterker. Zo word ik ineens onderdeel van een verband met aan de ene kant Iran ligt, en aan de andere kant Finland, IJsland, Groningen, Maastricht, Amsterdam.”

Sahand Sahebdivani
Sahand Sahebdivani © Alborz Sahebdivani

Herkenning en verbinding

In zijn eigen club Mezrab ontvangt Sahebdivani op drukbezochte bijeenkomsten vertellers en muzikanten. Tijdens de avonden met ‘storytelling’ klinken verhalen uit het leven zelf.

“Ook dan ontstaan er verbanden tussen mensen en verhalen uit verschillende culturen, religieuze tradities en generaties. Een voorbeeld: een oudere verteller vertelde hoe zijn vader, een arme bollenplukker, verliefd werd op de derde dochter van de kapper. Die vader dacht dat hij haar aan niemand kwijt zou raken, ze had maar één oog. Toch zag hij het niet zitten dat ze met zo´n armoedzaaier zou trouwen. Totdat de man in de Tweede Wereldoorlog ergens een zak aardappelen wist te bemachtigen. Hij werd bijna betrapt door een Duitse soldaat, wist weg te komen en gaf de aardappelen aan de vader van zijn geliefde. Pas na deze heldendaad stemde de vader in met het huwelijk.

Persoonlijke verhalen geven herkenning en verbinding

SAHAND SAHEBDIVANI

En nu gebeurt er iets bijzonders. In mijn club herkent een Nederlander van twintig, dertig zich totaal niet in dit verhaal. Het staat ver van hem af. In het publiek zitten ook Syrische vluchtelingen. Zij hebben al die verhalen soms letterlijk zo meegemaakt. ‘Mijn opa zat er ook niet op te wachten dat mijn vader met zijn dochter wilde trouwen. Dus heeft hij zich moeten bewijzen’.

Persoonlijke verhalen geven herkenning en verbinding. Als iemand vertelt hoe een soennitische man verliefd wordt op een sji’itische vrouw, dan lijkt dat sterk op een liefde tussen katholiek en gereformeerd in de jaren vijftig.

Sommige Nederlandse vertellers houden het bij de sprookjes van Grimm of oude volksverhalen. Een deel van de Nederlandse vertelscene had, of heeft nog steeds bepaalde vastgeroeste ideeën over welke verhalen op welke manier verteld moeten worden. Zij kunnen er weinig mee als iemand vrijuit staat te vertellen over haar vakantie, de eerste verliefdheid, de eerste joint.

Voor mij zijn deze persoonlijke verhalen net zo relevant als volksvertellingen of sprookjes. Deze verhalen kun je niet eens begrijpen zolang je de levensverhalen van de mensen niet hoort en begrijpt. Die hangen samen. Daarmee gooi ik geen verteltraditie overboord, ik creëer een nieuwe.”

Wie is uw moeder, wie is uw vader?

“Mijn moeder komt uit een zeer zware, fundamentalistisch orthodox islamitische middenklasse familie uit Teheran en een generatie daarvoor uit een stadje in de buurt van Shiraz. Onder mijn nichtjes en neefjes zijn fervente ayatollah-aanhangers. Zij sluiten hun ogen voor het onmenselijke onrecht dat het islamitische bewind het Iraanse volk aandoet.

Mijn moeder heeft met deze traditie gebroken. Mijn oma’s familie van vaderskant bestond uit ongeletterde smokkelaars en rovers. Haar man, mijn opa, behoorde tot de verarmde adel. Hij kende armoede en honger, maar kreeg ruim culturele bagage mee in een vooraanstaande familie, met goede contacten. Hoge en lage sociale milieus aan mijn vaders kant en mijn moeder zat er precies tussenin. Mijn vaders familie was deels gelovig, spiritueel, niet streng, een soort volksgeloof. Mijn oma bad en dronk.

Ook mijn vader brak met het geloof en sloot zich aan bij de communisten. Inderdaad, als verhalenverteller heb ik met deze achtergrond de ideale ouders.”

Wat betekent geloof voor u?

“Ik ging in mijn leven door een aantal fasen. Ik groeide op in het bewustzijn dat ons gezin was gevlucht uit de enige theocratie ter wereld. Zelfs in Saoedi-Arabië, waar de vorm van islam nog strenger is dan in Iran, zijn de imams feitelijk niet aan de macht. Iran is een theocratie, die voor 99 procent verantwoordelijk is voor het lijden dat ons wordt aangedaan. In mijn jonge jaren was ik zeer streng tegen elk georganiseerd geloof, en in het bijzonder de islam. Ik vond dat een uiterst archaïsch werelddenkbeeld, vijandig tegen vrouwen en seksuele minderheden. Net als mijn moeder, die dat geloof was ontvlucht, was ik er fel tegen.

In mijn jonge jaren was ik zeer streng tegen elk georganiseerd geloof, en in het bijzonder de islam.

SAHAND SAHEBDIVANI

Nu ben ik gematigder. Ik zie mijzelf gevoed door de cultuur, door de spirituele stromingen van onze wereldculturen. Ook door het goede dat verschillende stromingen binnen de islam brachten. Het soefisme, bijvoorbeeld, waar in het fysiek ervaren van de schoonheid van de wereld waarheid wordt gevonden. In muziek, dans, poëzie, soms ondoorgrondelijke poëzie. Het bevat een wijsheid, ouder dan de islam, die zich opnieuw heeft kunnen manifesteren in een islamitisch jasje.”

Ook voor kinderen

Sahebdivani vertelt voor volwassenen en kinderen. Voor kinderen speelt hij zijn voorstelling ‘Nachtreis’, over de vlucht uit Iran.

“Ik speelde al voor kinderen, maar wilde hen niet lastigvallen met mijn kritiek op cultuur en geloof uit mijn verhalen voor volwassenen. Mijn boekingsagent Ernst Weerstra, van het Verteltheater, adviseerde mij om juist nu ons vluchtverhaal te bewerken tot een voorstelling voor kinderen. Hij zei: ‘Kinderen zien vluchtelingen op het Jeugdjournaal, maar kunnen zich er weinig bij voorstellen. Jij bent een verhalenverteller die het heeft meegemaakt. Als er iemand is die dit verhaal moet vertellen, dan ben jij het’.

Zo ontstond de voorstelling ‘Nachtreis’, die in de twee, drie jaar dat ik hem speel zeker tweehonderd keer is geboekt. Dat blijft maar doorgaan, de reacties zijn zo hartverwarmend. ‘Nachtreis’ is de voorstelling waarin de grote thema’s uit mijn werk en mijn grote liefde om voor kinderen te vertellen samenkomen.”